← Alle artikelen

Demonstratierecht: grens aan dwangsommen

Conceptillustratie van twee demonstratielocaties en een brief over een toekomstige dwangsom.

Een demonstrant krijgt na een actie een brief: bij een volgende weigering om te vertrekken dreigt €1.000, tot €5.000. Het demonstratierecht begrenst zo’n last. De Raad van State wees op 30 september 2026 in twee Haarlemse zaken de gebruikte grondslag voor deze vooraf opgelegde dwangsommen af.

De uitspraken gaan over acties op niet-openbare plaatsen: een supermarkt en het terrein van een provinciehuis. We vergelijken beide besluiten, hun rechtsgrond en de grenzen van het oordeel. De rechter heeft geen algemeen recht gegeven om ieder gebouw te bezetten of ieder bevel te negeren.

Demonstratierecht: dezelfde last op twee verschillende locaties

De twee Haarlemse zaken naast elkaar

SupermarktProvinciehuis
Albert Heijn aan het Soendaplein, actie op 1 oktober 2022.Terrein van het provinciehuis aan de Dreef, actie op 17 oktober 2022.
De demonstranten vertrokken niet na een verzoek van de manager.Geen toestemming van de locatiemanager; de demonstranten bleven na verzoeken van beveiligers en een opdracht van de burgemeester.
De last zag op het direct beëindigen van toekomstige demonstraties op niet-openbare plaatsen na een opdracht van de burgemeester.De besluiten van 6 december 2022 bevatten eenzelfde verplichting voor toekomstige demonstraties.
ECLI:NL:RVS:2026:5814, zaak 202405895/1/A3.ECLI:NL:RVS:2026:5816, zaak 202405897/1/A3.
Vergelijking van de feiten en lasten in beide uitspraken. In beide zaken: €1.000 per overtreding, maximaal €5.000. De data van de acties zijn geen data van een nieuwe overtreding onder de last.

De burgemeester beriep zich op artikel 125 Gemeentewet en artikel 5:21 Awb. Dat zijn de algemene handhavingsregels uit het bestuursrecht. De verplichting in de lasten was gekoppeld aan een latere opdracht op grond van artikel 8 Wet openbare manifestaties. Daarmee stond vooraf een financiële sanctie op het niet opvolgen van een bevel dat nog moest worden gegeven.

Artikel 125 Gemeentewet vult de demonstratiewet hier niet aan

De Afdeling oordeelt dat artikel 125 Gemeentewet geen grondslag biedt voor het opleggen van deze lasten ter handhaving van artikel 8 Wet openbare manifestaties. De demonstratiewet bevat het specifieke stelsel van bevoegdheden en strafbaarstelling. De algemene gemeentelijke bevoegdheid mag daar niet de gebruikte herstelsanctie aan toevoegen.

Daarbij speelt het afschrikkende effect een rol, het zogenoemde chilling effect. Een vooraf opgelegde last kan mensen afhouden van een latere demonstratie. Op het moment van opleggen is nog niet vastgesteld dat die latere demonstratie moet worden verboden. De last begrenst dus toekomstige uitoefening van het grondrecht.

De dragende overwegingen staan in beide uitspraken onder 3.1–3.5. Dat die motivering vrijwel dezelfde juridische constructie behandelt, is reden om beide zaken samen te lezen. De supermarkt en het provinciehuis leveren twee feitelijke situaties op, geen twee verschillende algemene rechtsregels.

Geen dwangsom op deze basis is geen vrijbrief voor een bezetting

  1. Het eerdere optreden: de uitspraken beschrijven verzoeken om te vertrekken. De provinciehuiszaak beschrijft ook een opdracht van de burgemeester en strafrechtelijke aanhoudingen. Die gebeurtenissen verdwijnen niet doordat de latere last geen geldige grondslag heeft.
  2. Een volgende demonstratie: de burgemeester kan binnen de toepasselijke wettelijke voorwaarden opdrachten geven of andere bevoegdheden gebruiken. De toets betreft onder meer gezondheid, verkeer en het voorkomen of bestrijden van wanordelijkheden.
  3. De vooraf opgelegde last: juist de hier gebruikte combinatie van artikel 125 Gemeentewet en artikel 8 Wet openbare manifestaties houdt geen stand.

De Afdeling noemt ook de Wet openbare manifestaties en, onder voorwaarden, de noodbevoegdheid van artikel 175 Gemeentewet. Zij beslist niet dat ieder optreden tegen demonstranten verboden is. Evenmin beoordeelt deze vergelijking wanneer een specifieke toekomstige actie mag worden beëindigd.

Een financiële drempel vraagt een duidelijke wettelijke basis

Een burgemeester hoort een grondrecht niet via een algemene sanctieroute smaller te maken. De voorspelbaarheid van de wet beschermt ook een demonstrant die eerder een bevel negeerde. De rechter beoordeelt de bevoegdheid van de overheid, niet hoe sympathiek de actie is.

De andere kant verdient eveneens aandacht. Een eigenaar, beveiliger of bezoeker kan last hebben van een bezetting. Dat belang wordt niet waardeloos door deze uitspraken. Het moet binnen de juiste bevoegdheden worden beschermd; een gebrek in de last is geen oordeel dat een demonstrant nooit grenzen heeft overschreden.

Lees in de brief welk gedrag en welk artikel worden genoemd

Bewaar de volledige last, de rechtsmiddelenclausule en eerdere bevelen. Onderstreep het gedrag waarop de sanctie ziet en de genoemde wetsartikelen. Noteer vervolgens of de brief een eerdere overtreding behandelt of toekomstige deelname begrenst. Dat maakt een gesprek met een rechtshulpverlener concreter, zonder alvast een uitkomst te veronderstellen.

De uitleg bij het bezwaarschrift voorbeeld helpt de onderdelen van een bezwaar herkennen. Voor de oorspronkelijke beslissingen kun je jurisprudentie zoeken gebruiken. Via rechtshulp met AI orden je de gevonden stukken; de pagina met juridische bronnen maakt duidelijk waar je ze kunt nalezen.

Deze vergelijking bestrijkt uitsluitend de twee Haarlemse uitspraken van 30 september 2026. De lasten hielden geen stand; de rechtbank had ze al herroepen en de Afdeling bevestigde haar uitspraken. Bij een nieuw besluit tellen opnieuw de gebruikte bevoegdheid en de concrete omstandigheden. Dit is geen beoordeling van een individuele demonstratie.