Hij vroeg hoe de computer van de IND werkt. Nu moet zijn asielbesluit over.

Een asielzoeker uit Irak wilde één ding weten: heeft er software meegekeken toen de IND zijn aanvraag afwees? De rechtbank in Den Haag vond dat een redelijke vraag en gaf de minister ruim een jaar om uit te leggen hoe die software werkt. Dat antwoord kwam niet. Op 7 augustus vernietigden drie rechters het besluit — niet omdat de man gelijk had over zijn asielverhaal, maar omdat niemand kan controleren wat er in die computer gebeurde.

De software heet CaseMatcher. De IND gebruikt hem om bij een nieuwe asielaanvraag oude, vergelijkbare dossiers op te zoeken en die op relevantie te sorteren. Wat een beslismedewerker daarvan te zien krijgt, kan meewegen in de beslissing over iemands toekomst.

De vraag die de rechtbank stelde, is simpel: is dat een AI-systeem of niet? En als het er een is, gelden er regels waar de minister zich aan moet houden.

Anderhalf jaar procederen over één vraag

De zitting was in maart 2025. Daarna ging het onderzoek weer open, want er liep een andere zaak over AI in de besluitvorming. In mei 2026 deed de rechtbank een tussenuitspraak (ECLI:NL:RBDHA:2026:10882): de minister had onvoldoende inzicht gegeven in de technische werking, en kreeg de kans dat te herstellen.

De rechtbank vroeg om drie dingen. Laat zien welke regels achter het algoritme zitten. Onderbouw schriftelijk dat er bij de bouw geen AI is gebruikt. En overleg de stukken waaruit blijkt welke risico’s op bias in kaart zijn gebracht.

Op 21 mei 2026 liet de minister weten geen gebruik te willen maken van die gelegenheid.

Drie deskundigen, geen zekerheid

De asielzoeker kwam wél met stukken. Drie deskundigen keken naar wat er openbaar was, onder wie een hoogleraar. Hun conclusie liep steeds op hetzelfde uit: op basis van de beschikbare informatie is niet met zekerheid vast te stellen of CaseMatcher een lerend systeem is.

Er is weinig zicht op hoe de scores tot stand komen. Onduidelijk blijft of mensen alle wegingsfactoren vooraf hebben vastgesteld, of dat er data-analyse aan te pas is gekomen. En, zegt een van hen: ook als het géén AI is, betekent dat niet dat het risico op bias weg is. Je zoekt en rangschikt hier op kenmerken als land van herkomst, nationaliteit en geslacht.

De minister hield vol dat CaseMatcher een eenvoudige zoekmachine is die niet kan leren of redeneren, en dus geen AI-systeem in de zin van de AI-verordening. Daarvoor kwamen verklaringen van een technisch expert en van de softwareleverancier.

Alleen: in het eigen evaluatierapport uit 2021 staat dat het idee voor CaseMatcher ontstond “met behulp van technieken uit de tekst mining en artificial intelligence”, en dat er een prototype op dat idee is gebouwd en getest.

Waarom de rechter er niet omheen kon

De redenering van de rechtbank is kort en hard. Zolang niet vaststaat of hier een AI-systeem is gebruikt, kan de rechter ook niet beoordelen of de waarborgen zijn nageleefd. En dan kan hij evenmin nagaan of het besluit wordt gedragen door de motivering die eronder staat.

Eén zin uit de uitspraak vat het samen: een andere uitleg zou betekenen dat de rechtbank de stelling van de minister niet kan controleren, en dat besluiten waar mogelijk AI aan ten grondslag ligt niet meer door een rechter te toetsen zijn.

Drie rechters tekenden ervoor — dit is een meervoudige kamer, geen enkele rechter die er even naar keek. Het besluit van 19 november 2024 is vernietigd wegens strijd met artikel 3:2 en 3:46 van de Algemene wet bestuursrecht: onzorgvuldige voorbereiding en een ondeugdelijke motivering. De minister moet binnen zes weken opnieuw beslissen en betaalt € 4.203 aan proceskosten. Gebruikt hij daarbij weer CaseMatcher, dan moet dat met inachtneming van deze uitspraak. Gebruikt hij hem niet, dan moet hij dát onderbouwen.

Dit is geen losse zaak

We hebben onze eigen database doorzocht op uitspraken waarin CaseMatcher voorkomt. Het zijn er vijftien, allemaal bij de rechtbank Den Haag, allemaal in het vreemdelingenrecht, en ze staan op een rij die iets laat zien.

• Juni 2025. De eerste principiële poging strandt: in die zaak was niet gebleken dát CaseMatcher gebruikt was, dus deed de rechtbank er geen uitspraak over (ECLI:NL:RBDHA:2025:10064).
• April 2026. Een zaak waarin de rechtbank juist niet kan uitsluiten dat de tool is gebruikt — en de beroepen gegrond verklaart (ECLI:NL:RBDHA:2026:9326).
• Mei 2026. Twee tussenuitspraken: onvoldoende inzicht in de technische werking, motiveringsgebrek.
• Augustus 2026. Twee einduitspraken, allebei gegrond, allebei vernietigd.
• Nu. Er lopen nog zaken die zijn aangehouden in afwachting van een uitspraak van de meervoudige kamer over CaseMatcher (ECLI:NL:RBDHA:2026:22528). Deze discussie is dus niet afgelopen.

En het blijft niet bij deze ene tool. In juni 2026 ging een zaak over VisualDoc, een ander algoritme in dezelfde keten (ECLI:NL:RBDHA:2026:21749). Daar bleef de afwijzing wel overeind.

Wat dit betekent als de overheid iets over jou beslist

Deze uitspraken gaan over asiel, maar de regel eronder is breder. Een bestuursorgaan moet zijn besluit deugdelijk motiveren en zorgvuldig voorbereiden. Zit er software in dat proces die meebepaalt wat een ambtenaar te zien krijgt, dan hoort die software controleerbaar te zijn — anders is het besluit dat niet.

Praktisch, als jij een afwijzing krijgt van een overheidsinstantie:

• Vraag ernaar. Is er bij dit besluit een algoritme of AI-systeem gebruikt, en zo ja, welk?
• Kijk in het Algoritmeregister. Overheden horen hun algoritmes daarin te beschrijven. Wat er staat, kun je naast het antwoord leggen dat je krijgt.
• Bewaar de tijdlijn. In deze zaken was de vraag “is de tool gebruikt, ja of nee” pas te beantwoorden door de beslismedewerker zelf te bevragen. Blijft dat antwoord uit, dan is dat op zichzelf een gebrek.
• Let op de termijn. Bezwaar of beroep moet meestal binnen zes weken. Die termijn wacht niet op dit soort discussies.

De zaken uit dit stuk

Alle vijf opgezocht in onze eigen database, met de uitkomst erbij:

Dit artikel is algemene informatie, geen juridisch advies. Loopt er een termijn in jouw zaak, ga dan naar een advocaat of het Juridisch Loket — in het vreemdelingenrecht zijn die termijnen kort.

De route na zo’n vernietigd besluit loopt via het bestuursrecht: bezwaar, beroep en de termijnen daarbij.