Op 15 juni 2026 zit een rechter in Amsterdam voor de vierde keer met hetzelfde dossier. Een vrouw wacht op een asielbesluit. De eerste keer gaf de rechtbank de IND twee weken en 100 euro per dag, tot 7.500 euro. De tweede keer, 28 november 2025, weer twee weken en 100 euro per dag, tot 15.000. De derde keer, 21 april, 250 euro per dag tot 37.500. Er kwam nog steeds geen besluit. Dus staat er nu 500 euro per dag in het dictum, tot 50.000 euro. Bij elkaar kan die ene aanvraag de staat 110.000 euro kosten. De IND heeft in al die maanden één ding niet gedaan: beslissen.
Dit is de zaak ECLI:NL:RBDHA:2026:16223, en hij verklaart beter dan welk Kamerdebat ook waar de 99 miljoen euro vandaan komt die JA21 dit weekend op X zette. Tussen januari en juli 2026 betaalde de IND dat bedrag aan dwangsommen, blijkt uit de antwoorden van minister Van den Brink op vragen van Ceulemans en Boomsma. In 2024 was het 36,8 miljoen, in 2025 79 miljoen. Tot 29 juli legde een rechter dit jaar 46 keer meer dan 80.000 euro op aan één persoon, negen keer meer dan een ton.
Sinds april 2025 is elke euro een rechterlijke uitspraak
Wie “dwangsom” leest, denkt aan een automatisch bedrag dat je krijgt als de overheid te laat is. Dat bestond: 1.442 euro maximaal per zaak, zonder rechter. Voor asiel is dat sinds 2020 opgeschort en per 15 april 2025 definitief afgeschaft, met de Wet herziening regels niet tijdig beslissen in vreemdelingenzaken. De IND legt het zelf uit: wat overblijft is de rechterlijke dwangsom.
Die werkt zo. De wet geeft de IND zes maanden voor een asielbesluit. Is die termijn voorbij, dan stuur je een ingebrekestelling en krijgt de IND twee weken. Daarna kun je naar de rechtbank met een beroep niet tijdig beslissen, in de stukken afgekort tot BNTB. De rechter stelt een nieuwe termijn, meestal twee weken, en hangt daar een dwangsom aan: 50 tot 250 euro per dag, standaard tot 7.500 of 15.000 euro, bij een “sterke prikkel” 37.500. Beslist de IND daarna nog steeds niet, dan mag je opnieuw. Onbeperkt, zolang er geen besluit ligt. Zo stapelt het.
Hoeveel zaken dat zijn, kun je natellen. In onze database van 986.577 gepubliceerde uitspraken vonden we 4.918 vreemdelingenzaken uit 2025 waarin een rechter over niet tijdig beslissen en een dwangsom oordeelde. In 2024 waren dat er 3.213, in 2023 1.792. Dit jaar staat de teller tot begin september op 3.877, met een piek van 830 in januari alleen. In 412 uitspraken uit 2025 komt het bedrag van 37.500 euro voor; in 2024 was dat drie keer. Dat is geen ontsporing van de rechtspraak. Rechters doen wat de wet ze opdraagt, met een kruisjesformulier: termijn overschreden, ja; ingebrekestelling correct, ja; dwangsom, ja.
De Raad van State heeft de afschaffing al één keer van tafel geveegd
Op 2 juni nam de Tweede Kamer met 120 tegen 30 stemmen het amendement-Van Dijk aan, van SGP, VVD, JA21 en ChristenUnie: de rechterlijke dwangsom verdwijnt uit de Vreemdelingenwet. De rechter mag de IND nog een termijn opleggen, maar er hangt geen geld meer aan. Het ligt nu bij de Eerste Kamer.
Precies dit heeft de wetgever al eens geprobeerd. De Tijdelijke wet opschorting dwangsommen IND uit 2020 schrapte in asielzaken zowel de bestuurlijke als de rechterlijke dwangsom. Op 30 november 2022 oordeelde de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State in ECLI:NL:RVS:2022:3353 dat het schrappen van de rechterlijke dwangsom in strijd is met artikel 47 van het EU-Handvest, het recht op een doeltreffende voorziening in rechte. Zonder dwangsom heeft een asielzoeker geen enkel middel om de staat tot een besluit te bewegen, en dan is het beroep een lege huls. De wet werd op dat punt onverbindend verklaard. De bestuurlijke dwangsom schrappen mocht wél, zei dezelfde Afdeling diezelfde dag in ECLI:NL:RVS:2022:3352, omdat die automatisch is en dus geen rechtsmiddel.
Het amendement erkent dat en probeert eromheen: de Procedurerichtlijn verplicht nergens tot een dwangsom, en volgens een verkenning van het ministerie doet geen enkele andere EU-lidstaat het zo. Dat is waar. Maar de Afdeling toetste in 2022 niet of een dwangsom verplicht is, ze toetste of het beroep zonder dwangsom nog iets voorstelt. Dat argument is niet veranderd, alleen het bedrag op de begroting.
Een bevel zonder bedrag brengt de IND niet sneller tot een besluit
De IND schrijft zelf dat dwangsommen het werk niet versnellen en capaciteit kosten. Dat klopt waarschijnlijk. Maar het argument keert zich om: als een rechterlijk bevel met 500 euro per dag erachter de IND nog niet tot een besluit brengt, wat doet een bevel zonder bedrag dan? De Raad van State schreef in haar advies van maart 2021 al dat de regering niet uitlegt waarom vreemdelingenzaken zo uitzonderlijk zijn dat alleen daar de dwangsom moet verdwijnen, en dat het voorstel in de praktijk vrijwel alleen niet-Nederlanders raakt. Vijf jaar later ligt dezelfde vraag er weer, nu met 99 miljoen als motivering.
Tegelijk is het beeld van “asielzoekers die een ton vangen” ook aan onze kant te makkelijk weggezet. Het gebeurt, negen keer dit jaar, en het geld komt uit dezelfde pot als de opvang. De Raad van State oordeelde op 14 januari 2026 in vier zaken (onder meer ECLI:NL:RVS:2026:141) dat een dwangsom geen schadevergoeding is maar een prikkel voor de minister, en dat het COA het bedrag daarom als vermogen mag meetellen: boven 8.000 euro betaal je mee aan je eigen opvang. Wie dus een ton ontvangt, krijgt een rekening van het COA terug. Dat staat in geen enkele tweet over die 99 miljoen.
Zes maanden na je aanvraag mag je advocaat naar de rechter
Kijk in je dossier naar de datum van de aanvraag. Zes maanden verder is de wettelijke termijn verstreken. Stuurde de IND een brief over verlenging naar vijftien maanden, laat je advocaat dan naar de rechtbank Den Haag van juni 2026 kijken (ECLI:NL:RBDHA:2026:16119): die vond de verlenging onvoldoende gemotiveerd en hield zes maanden aan. Stuur dan een schriftelijke ingebrekestelling en wacht twee weken. Daarna kan je advocaat het beroep indienen; in de zaken die we lazen werd het griffierecht steeds kwijtgescholden. Let op de overgangsbepaling in het amendement: wie het beroep instelt vóór de wet ingaat, houdt de dwangsom. Hoe zo’n bestuursrechtelijke procedure in de praktijk loopt, staat in hoe vaak een burger wint bij de hoogste bestuursrechter, en wat de IND met je dossier doet in de zaak waarin een asielbesluit sneuvelde op het algoritme van de IND.
Het volgende moment is de plenaire behandeling in de Eerste Kamer van wetsvoorstel 35501; een datum is er nog niet. Komt de wet erdoor, dan ligt binnen een paar maanden de eerste zaak bij de rechtbank waarin een advocaat artikel 47 van het Handvest opvoert en naar 30 november 2022 wijst. Blijft het bij het argument dat andere lidstaten het ook zonder dwangsom doen, dan is de kans groot dat de Afdeling de nieuwe regel net zo behandelt als de oude. In de Amsterdamse zaak loopt de derde dwangsom op 9 oktober vol. Dan weten we ook of een bevel met 500 euro per dag wél een besluit oplevert.
Zo’n dwangsom hoort bij het bestuursrecht: de regels voor besluiten, termijnen en wat je daartegen kunt doen.