Stel, er ligt een brief van de gemeente op tafel. Je moet geld terugbetalen, en onderaan staat dat je binnen zes weken bezwaar kunt maken. Waar dat besluit op rust, staat er niet bij. De stukken zie je pas als je al bezwaar hebt gemaakt, en vaak pas vlak voor de hoorzitting. Je moet dus eerst tegen iets in gaan, en daarna pas lezen waartegen.
Precies dat moest anders met de Wet versterking waarborgfunctie Awb. Maar in een Kamerbrief van 14 september schrijft het ministerie van Binnenlandse Zaken dat het wetsvoorstel “fors” wordt aangepast, meldt Taxence. De reden is geld. Het oorspronkelijke voorstel ging in 2024 in internetconsultatie en kreeg zestig uitvoeringstoetsen. De uitvoerders ramen de kosten van die versie op minstens 300 miljoen euro per jaar. Het kabinet heeft vanaf 2030 structureel 10 miljoen euro gereserveerd. Het doel blijft volgens het kabinet overeind: een betrouwbare overheid met oog voor de menselijke maat, en rechters en overheden die meer rekening kunnen houden met jouw omstandigheden. Voorkomen moet worden dat burgers “opnieuw ernstig in de knel komen”, schrijft Gemeente.nu uit dezelfde brief.
Het budget dekt een dertigste van de rekening
Reken het even na. 300 miljoen gedeeld door 10 miljoen is 30. Het geld dat klaarligt, dekt dus ruim 3 procent van wat de uitvoerders voor de consultatieversie verwachten. Twee kanttekeningen horen erbij. Die 300 miljoen is een raming van de uitvoeringsorganisaties zelf, en het is een ondergrens (“ten minste”). En het gaat over de oude versie. Wat de uitgeklede versie kost, staat nog nergens: die gaat nu opnieuw langs de uitvoerders.
Met zo’n gat was ombuigen onvermijdelijk. De vraag is wat je laat vallen.
Twee onderdelen krijgen een kans, drie gaan eruit
Het kabinet wil verder met de onderdelen die minder ingrijpend zijn. De uitvoerders vinden bijvoorbeeld een ruimere verschoonbaarheid van een te laat ingediend bezwaar, een zwaardere motiveringsplicht en het vastleggen van de rechtspraak over het evenredigheidsbeginsel meestal wel uitvoerbaar.
Daarnaast onderzoekt het kabinet of twee grotere onderdelen kunnen blijven. Het eerste is een ruimer evenredigheidsbeginsel, als veiligheidsklep voor uitzonderlijke gevallen waarin iemand onevenredig hard wordt geraakt. Het tweede is persoonlijk contact bij bezwaar. Een overheid moet kunnen bellen om je probleem op te lossen zonder onnodige procedure. Alleen bepaalt het bestuursorgaan in de nieuwe versie zelf wanneer zo’n gesprek zin heeft. Een plicht is het niet meer.
Voorlopig uit het voorstel verdwijnen:
- het herstellen van kennelijke fouten;
- vaker horen bij financiële beschikkingen;
- inzage in de relevante stukken vóórdat je bezwaar maakt.
Voor een breder “vergisrecht” zoekt het kabinet een oplossing op langere termijn. De stand van het wetsvoorstel volg je in de wetgevingskalender van de overheid.
Inzage vóór bezwaar schrappen is de verkeerde bezuiniging
Van alles wat afvalt, is dit het onderdeel dat het kabinet had moeten houden. Eerdere inzage in stukken krijgt volgens de brief “brede steun”. Het sneuvelt omdat veel organisaties er ICT-technisch nog niet klaar voor zijn. Dat is een planningsprobleem, geen principieel bezwaar. En wie het nu uit de wet haalt, geeft de ICT-afdelingen ook geen reden meer om er klaar voor te worden.
Zonder dossier weet je niet of een bezwaar kans maakt. Je dient het dan maar in, uit voorzorg, en dat kost de overheid juist extra behandeltijd. In de toeslagenaffaire moesten ouders jarenlang vechten om hun eigen dossier te zien. Hoe taai herstel achteraf is, beschreven we bij de drie afwijzingen op één dag in de hersteloperatie toeslagen. En wie doorprocedeert, wint bij de Raad van State als burger ongeveer één op de vijf keer. Beginnen met de stukken op tafel is goedkoper dan eindigen bij de hoogste rechter.
Vaker horen bij automatische besluiten levert weinig op
Eerlijk is eerlijk: niet alles wat eruit gaat, is een verlies. Wie opkomt voor de burger, roept al snel dat hij vaker gehoord moet worden. Maar volgens de uitvoeringstoetsen voegt vaker horen bij geautomatiseerde financiële beschikkingen weinig toe en kan het processen vertragen. Dat klinkt aannemelijk. Gaat het om een rekenfout in een massabesluit, dan wil je die fout snel hersteld zien, niet over zes weken een hoorzitting. Een gesprek helpt als er iets uit te leggen valt. Bij een verkeerd ingelezen inkomen helpt vooral een snelle correctie.
De stukken opvragen kan nu al
Ook zonder nieuwe wet heb je een recht op de stukken, alleen later in de procedure. Volgens artikel 7:4 van de Algemene wet bestuursrecht moet het bestuursorgaan het bezwaarschrift en alle stukken die op de zaak betrekking hebben, voor de hoorzitting minstens een week ter inzage leggen. Ligt er een besluit waar je het niet mee eens bent, vraag dan in je bezwaarschrift meteen om die stukken, en noem dat artikel erbij. Bezwaar maken moet binnen zes weken. Wie de gronden nog niet rond heeft, kan eerst kort bezwaar maken en ze later aanvullen. Dit is algemene uitleg en geen advies over jouw zaak. Bij een groot bedrag laat je je besluit door een jurist lezen.
Gaat het om een besluit dat een computer nam, dan geldt hetzelfde: vraag welke gegevens erin zijn gegaan. Welke rechten je daarbij hebt, lees je in ons stuk over algoritmisch toezicht op uitkeringen.
Geldt de veiligheidsklep ook voor massabesluiten?
De aangepaste voorstellen gaan nu opnieuw langs de uitvoerders, en pas daarna besluit het kabinet over de inhoud. Eén zin uit de brief verdient dan de meeste aandacht. Het kabinet verduidelijkt dat “reguliere, grootschalige besluitvormingsprocessen gewoon kunnen doorgaan” met het ruimere evenredigheidsbeginsel. De toeslagenaffaire was zo’n grootschalig proces. Werkt de klep alleen buiten de massa, dan beschermt hij niet tegen het soort fout waarvoor de wet ooit bedacht werd.