Deepfakes en de wet: strafrechtelijke en civiele gevolgen
Deepfakes hebben de grens tussen realiteit en fictie drastisch vervormd. Met behulp van kunstmatige intelligentie kan iedereen tegenwoordig overtuigende video’s, foto’s en audio-opnames maken waarin mensen dingen zeggen of doen die ze nooit hebben gezegd of gedaan. De technologische mogelijkheden groeien sneller dan de wetgeving. Wat zijn de juridische gevolgen van deepfakes onder Nederlands recht? En kunt u zich beschermen als u het slachtoffer bent geworden van een manipulatieve video of afbeelding?
Wat is een deepfake precies?
Een deepfake is een met kunstmatige intelligentie gemanipuleerd mediabestand. Het woord is een samenvoeging van “deep learning” en “fake”. De techniek maakt het mogelijk om gezichten uit te wisselen in video’s, mondbewegingen te synchroniseren met nep-audiosporen en zelfs volledig synthetische personen te creëren die niet bestaan. Hoewel de oorspronkelijke toepassingen voornamelijk in de entertainmentindustrie lagen, worden deepfakes steeds vaker ingezet voor desinformatie, chantage, wraak en fraude.
Wie meer wil weten over de juridische aspecten van kunstmatig gegenereerde beelden, kan onze analyse over AI-afbeeldingen, rechten en toestemming raadplegen. De onderliggende juridische vraagstukken zijn verwant.
Strafrechtelijke gevolgen
Het Nederlandse strafrecht kent geen specifiek “deepfake-delict”. Dat betekent niet dat het maken of verspreiden van deepfakes straffeloos is. Afhankelijk van de aard en het doel van de deepfake kunnen meerdere strafrechtelijke bepalingen van toepassing zijn.
Als een deepfake wordt gebruikt om iemand in een valse hoedanigheid voor te stellen, kan sprake zijn van identiteitsfraude (artikel 225 Sr). Bij seksuele deepfakes, waarbij het gezicht van een persoon wordt geplaatst op naakte of seksuele beelden, komen misdrijven als smaad (artikel 261 Sr), belaging (artikel 285b Sr) en in ernstige gevallen afpersing (artikel 317 Sr) in beeld. Het ongevraagd verspreiden van intieme beelden, ook als deze nep zijn, valt sinds de wetgeving rond digitale zedendelicten onder een verscherpt regime.
Bij beeldbewerking en manipulatie is het belangrijk om te beseffen dat de grens tussen een goedaardige grap en een strafbaar feit soms dun is. De intentie en het effect op het slachtoffer zijn bepalend voor de strafrechtelijke beoordeling.
Civiele aansprakelijkheid
Naast het strafrecht hebben slachtoffers van deepfakes ook civielrechtelijke mogelijkheden. De belangrijkste grondslag is het onrechtmatigieden (artikel 6:162 BW). Wie door een deepfake schade lijdt, kan de maker of verspreider aansprakelijk stellen voor materiële en immateriële schade. Dit geldt ook voor platforms die weigeren om de content na een kennisgeving te verwijderen.
Daarnaast kunnen portretrechten een rol spelen. Artikel 19 van de Auteurswet verbiedt het openbaar maken van een portret zonder toestemming van de afgebeelde, als daarvan een redelijk belang kan worden aangenomen. Een deepfake valt in de meeste gevallen onder deze bepaling.
De rol van AI-tools in de advocatuur wordt steeds groter, ook bij het opsporen en aanpakken van deepfakes. Technologie kan helpen bij het aantonen van manipulatie en het versterken van juridische procedures.
Deepfakes en desinformatie in de publieke sfeer
Een bijzonder zorgwekkende ontwikkeling is het gebruik van deepfakes voor politieke desinformatie. Nep-video’s van politici die uitspraken doen die ze nooit hebben gedaan, kunnen het publieke debat ernstig verstoren. Hoewel het verspreiden van leugens op zich niet altijd strafbaar is, kunnen de gevolgen wel degelijk onder het strafrecht vallen, bijvoorbeeld als sprake is van smaad of het aanzetten tot haat.
De Europese AI Act, die sinds 2024 in werking is getreden, introduceert specifieke transparantieverplichtingen voor AI-systemen die deepfakes genereren. Makers van synthetische content moeten duidelijk kenbaar maken dat de content kunstmatig is gegenereerd. Het niet-naleven van deze verplichting kan leiden tot aanzienlijke boetes.
Wat kunt u doen als slachtoffer?
Als u slachtoffer bent geworden van een deepfake, is het belangrijk om snel te handelen. Documenteer de content, noteer waar u deze heeft aangetroffen en bewaar alle bewijsmiddelen. Dien een melding in bij het platform waar de content is gepubliceerd. De meeste socialemediaplatforms hebben procedures voor het verwijderen van niet-consensuele gemanipuleerde beelden.
Overweeg ook om aangifte te doen bij de politie. Hoewel de opsporing van anonieme makers complex is, is het belangrijk dat dergelijke zaken worden geregistreerd. Daarnaast kunt u een advocaat inschakelen om civielrechtelijke stappen te ondernemen, zoals het eisen van verwijdering, een rectificatie of schadevergoeding.
Op AI Rechtshulp kunt u een eerste verkenning doen van uw mogelijkheden. U kunt ook altijd contact met ons opnemen voor een vrijblijvend gesprek over uw situatie.
De toekomst van deepfakewetgeving
De wetgeving rondom deepfakes ontwikkelt zich snel, maar de technologie blijft vooruitlopen op de regels. Het is te verwachten dat de komende jaren nieuwe specifieke bepalingen worden geïntroduceerd, zowel op Europees als op nationaal niveau. Watermerken voor AI-gegenereerde content, bewaarverplichtingen voor platforms en verscherpte strafmaat voor kwaadaardig gebruik zijn enkele van de maatregelen die worden overwogen.
Blijf op de hoogte van de laatste ontwikkelingen via onze blog. Het recht beweegt mee, en wij houden u op de hoogte.